عاشورا ، در كوتاه مدت ، ضربه خرد كننده‌اى بر نهضت شيعه وارد شد . با انتشار خبر اين حادثه در سرزمين‌هاى اسلامى آن روز ، به‌ويژه در عراق و حجاز ، رعب و وحشت شديدى بر محافل شيعه حكم‌فرما شد ؛ زيرا مسلم شد كه يزيد آماده است حتى با كشتن فرزند پيامبر و اسير كردن زنان و فرزندان او حكومت خود را استحكام بخشد و در راه تثبيت پايه‌هاى حكومت خويش از هيچ جنايتى دريغ نمىكند . آثار اين ترس و وحشت در كوفه و مدينه نمايان بود و با بروز « فاجعه حرّه » و سركوبى شديد و بىرحمانه نهضت مردم مدينه توسط نيروهاى يزيد ، شدت يافت . اختناق شديدى در عراق و حجاز مناطق سكونت شيعيان به‌ويژه كوفه و مدينه حاكم شد و تشكل و انسجام شيعيان از هم پاشيد . امام صادق عليه السّلام در ترسيم اين وضع اندوه‌بار مىفرمايد : « پس از شهادت امام حسين عليه السّلام ، مردم از اطراف خاندان پيامبر پراكنده شدند ، جز سه نفر : ابو خالد كابلى ، يحيى بن ام الطّويل و جبير بن مطعم » . « 1 » مسعودى مورخ نيز در وصف اين دوره مىگويد : « على بن الحسين امامت را به صورت مخفى و با تقيه شديد و در زمانى دشوار ، عهده‌دار شد « 2 » » . اين وضع تا پايان حكومت يزيد ادامه داشت . بعد از مرگ يزيد نهضت‌هاى شيعى شروع شد كه تا زمان تثبيت حكومت امويان در زمان خلافت عبد الملك ، دوام داشت . اين مدت فرصت خوبى براى گسترش تشيّع بوده است . يكى از مهم‌ترين تأثيرهايى كه نهضت كربلا داشت ، از بين رفتن مشروعيت حكومت امويان در افكار عمومى بود . بدنامى حكومت به جايى رسيد كه جايگاه خلافت به پايين‌ترين درجه ، پايين آمد و ديگر مردم به‌عنوان نهادى مقدس به آن نمىنگريستند . شعر زير خطاب به قبر يزيد در حوارين ، حاكى از اين بدنامى است : ايها القبر بحوارينا * قد ضمنت شر الناس اجمعينا . « 3 » « 4 » . در اين زمان مسلمانان ، به‌جز مردم شام ، اعم از شيعه و سنى با حكومت امويان مخالف

--> ( 1 ) . شيخ طوسى . اختيار معرفة الرجال معروف به رجال‌كشى ، موسسه آل البيت لا حياء التراث ، قم 1404 ه ، ج 1 ، ص 338 . ( 2 ) . اثبات الوصية ، المطبعة الحيدرية ، نجف ، ط 4 ، 1373 ه ، ق ص 167 . ( 3 ) . اى قبرى كه در شهر حوارين هستى ! بدترين همه مردم را دربر گرفته‌اى . ( 4 ) . مسعودى ، على بن الحسين . مروج الذهب ، منشورات موسسه الاعلمى للمطبوعات ، بيروت ، ط اول ، 1411 ه ، ج 3 ، ص 65 .